Slide số 1
Slide số 2
Hiển thị các bài đăng có nhãn Thuyết Khế ước Xã hội. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn Thuyết Khế ước Xã hội. Hiển thị tất cả bài đăng
Silde về tư tưởng của Rousseau
Đây là Silde
về tư tưởng của Rousseau, hi vọng có ích cho mọi người!
Sách của các triết gia chính trong truyền thống Khế ước xã hội
Minh Minh tổng hợp
I.
Thomas Hobbes
1.
Giới thiệu
Thomas Hobbes
(05/04/1588-04/12/1679) là một nhà triết học người Anh nổi tiếng với các tác phẩm
về triết học chính trị. Cuốn sách Leviathan viết năm 1651 của ông đã thiết lập
nền tàng cho nền triết học chính trị phương Tây theo quan điểm lý thuyết về khế
ước xã hội. Hobbes là người ủng hộ chính thể chuyên chế nhưng ông cũng phát triển
các nguyên tắc cơ bản của tư tưởng tự do châu Âu: quyền được bầu cử của các cá
nhân; quyền bình đẳng tự nhiên của tất cả mọi người; tính nhân tạo của địa vị
chính trị (điều dẫn đến sự khác nhau sau này giữa xã hội và nhà nước); quan điểm
tất cả quyền lực chính trị hợp pháp phải mang tính "đại diện" và dựa
trên sự đồng thuận của nhân dân; và sự diễn giải luật khá phóng thoáng cho phép
mọi người được làm bất kỳ điều gì mà pháp luật không cấm.
(Nguồn: Wiki)
Giới thiệu về Immanuel Kant
TIỂU SỬ
IMMANUEL KANT (1724 –
1804), triết gia Đức, được nhiều người ungà nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất của
thời cận đại. Sinh tại Konigsberg (bây giờ là Kaliningrad, Nga, ngày 22 tháng
Tư, năm 1724, Kant học trường cao đẳng Fredericianum rồi đại học Königsberg. Ở
trường cao đẳng, ông chủ yếu nghiên cứu ngôn ngữ, văn chương, lịch sử của Hy
Lạp và La Mã cổ; còn khi vào đại học, ông nghiên cứu vật lý học và toán học.
Khi cha ông mất, ông buộc phải ngừng học giữa chừng để kiếm sống bằng nghề dạy
kèm. Năm 1755, được bạn giúp sức, ông tiếp tục việc nghiên cứu và lấy bằng tiến
sĩ. Sau đó, ông dạy tại trường đại học 15 năm, mới đầu ông dạy khoa học và
toán, dần dần về sau ông mở rộng phạm vi quan tâm đến hầu hết các phân ngành
của triết học.
Mặc dù các bài thuyết
giảng và tác phẩm của Kant được viết trong giai đoạn này làm nên danh tiếng ông
với tư cách một triết gia độc đáo, nhưng ông không nhận chức giáo sư cho đến
năm 1770, khi ông được bổ nhiệm làm giáo sư ung học và siêu hình học. Trong
vòng 27 năm tiếp đó, ông không ngừng giảng dạy và thu hút một số lượng lớn sinh
viên đến Königsberg. Những giáo trình về tôn giáo phi chính thống của Kant, dựa
trên chủ nghĩa duy lý hơn là mặc khải, dẫn ông đến chỗ đối lập với chính quyền
nước Phổ, và năm 1792, ông bị hoàng đế nước Phổ Frederick William II cấm giảng
dạy và viết sách về các chủ đề tôn giáo. Kant chấp hành lệnh này trong năm năm
cho đến khi hoàng đế băng hà ông mới cảm thấy được giải thoát. Năm 1798, sau
khi rời trường đại học về nghỉ hưu, ông cho công bố tóm lược những quan điểm
của ông. Ông mất ngày 12 tháng hai, năm 1804.
J Hirschberger nói:
‘’Kant được xem là triết gia lớn nhất, hơn nữa là triết gia lớn nhất của thời
cận đại (Neuzeit), là triết gia của nền văn hóa tân thời (ungà Kultur) và của
nhiều lĩnh vực khác nữa. Dù người ta có đánh giá Kant gì đi nữa, điều không thể
chối cãi là ít nhất Kant đã nâng triết học Đức tiến lên một giai đoạn mới. Danh
tiếng của ông đẩy lùi tất cả những gì đi trước vào bóng tối và tỏa sáng lên
những gì đi sau’’.
TRIẾT HỌC CỦA KANT
Hòn đá tảng triết học
của Kant, đôi khi được gọi là triết học phê phán, là tác phẩm Phê phán
lý tính thuần túy (1781), trong đó ông thẩm xét những nền tảng của tri
thức con người và tạo ra một tri thức luận khác thường. Giống như các triết gia
đi trước, Kant phân biệt các phán đoán thành hai loại mệnh đề phân tích và tổng
hợp. Mệnh đề phân tích là mệnh đề mà trong đó thuộc từ hàm chứa trong chủ từ,
như trong phát biểu: ‘’Người độc thân là kẻ không lập gia đình’’. Chân lý của
loại mệnh đề này là hiển nhiên, bởi vì phát biểu điều ngược lại sẽ làm cho mệnh
đề đó tự mâu thuẫn. Những mệnh đề như vậy được gọi là mệnh đề phân tích bởi vì
chân lý được khám phá bởi sự phân tích bản thân khái niệm. Những mệnh đề tổng
hợp, trái lại, là những mệnh đề không thể đạt tới được bằng sự phân tích thuần
tuý, như trong phát biểu: “Tất cả các vật thể đều có trọng lượng’’. Tất cả
những mệnh đề thông thường xuất phát từ kinh nghiệm trần gian đều là mệnh đề
tổng hợp.
Theo Kant, các mệnh đề
cũng có thể chia ra thành hai loại khác nữa xét về nội dung nhận thức: hậu
nghiệm (a posteriori) và tiên nghiệm (a priori). Những mệnh đề hậu nghiệm tùy
thuộc hoàn toàn vào tri giác, nhưng những mệnh đề tiên nghiệm có tính xác lý
nền tảng và không dựa trên những tri giác như thế. Sự khác biệt giữa hai loại
mệnh đề này có thể được minh họa bằng mệnh đề hậu nghiệm ‘’tất cả các vật thể
đều có trọng lượng’’ và mệnh đề tiên nghiệm ‘’hai với ungà bốn’’. Luận đề của
Kant trong phê phán là có thể tạo ra những phán
đoán tổng hợp tiên nghiệm. Lập trường triết học này thường được gọi là thuyết
siêu nghiệm. Để diễn tả loại phán đoán này khả hữu như thế nào, Kant coi những
đối tượng của thế giới vật chất là không thể biết được tự nền tảng; từ quan
niệm về lý tính này, chúng chỉ là chất liệu thô mà từ đó những cảm giác được
hình thành. Các đối tượng tự thân không thể nhận thức được, và không gian và
thời gian chỉ tồn tại như một phần của trí tuệ, như “các hình thức của trực
quan’’ mà qua đó các ấn tượng và cảm giác được tiếp thu.
Ngoài những trực giác
này, Kant nêu rõ rằng con người còn có một số khái niệm tiên nghiệm, mà ông gọi
là các phạm trù. Ông chia các phạm trù thành bốn nhóm: những phạm trù về lượng,
là nhất thể, đa thể và toàn thể; những phạm trù về chất, là thực tại, phủ định
và hạn định; những phạm trù về tương quan, là bản thể - và – tuỳ thể, nguyên
nhân – và – kết quả, và tương hỗ tính; và những phạm trù về hình thái, là khả
hữu – bất khả, hiện hữu – không hiện hữu, và tất yếu – bất tất. Những trực giác
và những phạm trù có thể được áp dụng để đưa ra những phán đoán về kinh nghiệm,
nhưng theo Kant, không thể được áp dụng cho những ý niệm như tự do và hiện hữu
của Thượng Đế mà không dẫn tới sự thiếu nhất quán dưới dạng những cặp mệnh đề
mâu thuẫn, hay ‘’những cái tương phản’’ (antinomies), ở đó cả hai đều có thể
được chứng minh là dùng.
Trong Siêu hình
học về đức lý (1797), Kant mô tả hệ thống đức lý của ông, dựa trên
niềm tin rằng, lý tính là quyền lực tối hậu đối với đạo đức. Ông cho rằng, mọi
loại hành vi đều phải được bảo đảm bởi một ý thức bổn phận được lý trí ra lệnh,
và không hành vi nào được thực hiện vì tư lợi hay chỉ vì vâng theo luật lệ hay
tập quán có thể được xem là đạo đức. Kant diễn đạt hai kiểu mệnh lệnh được lý
trí đưa ra: mệnh lệnh giả thiết, nêu lên một tiến trình hành động nhất định để
đạt tới một cứu cánh cụ thể; và mệnh lệnh nhất thiết, nêu lên một tiến trình
hành động phải tuân theo vì sự đúng đắn và tất yếu của nó. Mệnh lệnh nhất thiết
là nền tảng của đạo đức và được Kant phát biểu bằng những lời lẽ sau: ‘’Hãy
hành động như thể châm ngôn hành động của anh, thông qua ý chí của anh, sẽ trở
thành luật tự nhiên phổ quát’’.
Những ý tưởng đức lý của
Kant là kết quả ung của niềm tin của ông vào tự do nền tảng của cá nhân, được
nêu rõ trong tác phẩm Phê phán lý tính thuần túy (1788) của
ông. Sự tự do này ông không ungà như tự do vô luật lệ của tình trạng vô chính
phủ, mà đúng hơn là tự do của sự tự trị, tự do vâng theo một cách ý thức những
quy luật của vũ trụ được bộc lộ qua lý trí. Ông cho rằng, hạnh phúc của mỗi cá
nhân phải được coi như là mục đích tự thân và rằng, thế giới đang tiến tới một
cộng đoàn lý tưởng ở đó lý trí sẽ ‘’buộc mỗi người ban hành luật lệ làm ra
những luật lệ theo một phương cách nhất định như thể chúng xuất phát từ một ý
chí thống nhất của toàn nhân loại, và xem xét mọi vấn đề, trong viễn tưởng ta
là một công dân, trên cơ sở ta có tuân theo ý chí đó hay không’’. Trong thiên
khảo luận Hòa bình vĩnh cửu (1795), Kant ủng hộ việc thành lập
một liên bang thế giới các nhà nước cộng hòa.
Kant có ảnh hưởng to lớn
hơn bất kỳ triết gia nào của thời hiện đại. Triết học theo kiểu Kant, đặc biệt
là triết học được triển khai bởi triết gia Đức Georg Wilhelm Friedrich Hegel,
là nền tảng của chủ nghĩa Marx; phương pháp biện chứng của Hegel,
được Karl Marx vận dụng, là kết quả tự nhiên của phương pháp suy luận bằng
‘’những cái tương phản’’ mà Kant đã sử dụng. Triết gia Đức Johann Fichte, đồ đệ
của Kant, từ chỗ phản đối thầy mình phân chia thế giới thành hai phần khách
quan và chủ quan, ông phát triển một thứ triết học duy tâm cũng có ảnh hưởng
lớn đến các nhà xã hội chủ nghĩa thế kỷ 19.
TRI THỨC LUẬN CỦA KANT
Chủ nghĩa duy tâm thường
được định nghĩa như một quan điểm theo đó mọi sự tồn tại đều phát xuất từ trí
óc; nghĩa là, mọi sự hoặc là tinh thần hoặc sự tồn tại của nó tuỳ thuộc vào
tinh thần. Nói một cách nghiêm ngặt, Immanuel Kant không phải là nhà duy tâm
trong viễn tượng đó, mặc dù ông tự nhận mình là nhà duy tâm siêu nghiệm. Theo
ông, con người chỉ có thể tri thức những gì trình diện trước giác quan của mình
hoặc những gì được trí tuệ của chính mình đưa ra. Mỗi kinh nghiệm giác quan là
sự pha trộn giữa nội dung cảm giác do con người nhận được và một mô thức không
gian thời gian do chính trí tuệ đưa ra. Ngoài ra, nếu người ta tìm cách đóng
khung một kinh nghiệm giác quan thành một phán đoán, thì trí tuệ cũng cung cấp
thêm một số đặc điểm khách quan: sự phán đoán nhập làm một các ý tưởng của một
sự vật là bản thể hoặc phẩm tính của bản thể đó, những ý tưởng của một vật là
nguyên nhân gây ra một vật khác, hoặc một vật liên quan đến vật khác tất yếu
hay ngẫu nhiên. Nói tóm lại, dữ liệu thô của đầu vào cảm giác chỉ là một phần
nhỏ của những gì kiến tạo nên tri thức con người. Phần lớn nội dung tri thức do
chính trí tuệ con người cung cấp; và, về phương diện tri thức con người, thay
vì trí tuệ tìm cách tự thích nghi với thế giới ngoại tại, thì thế giới tuân
theo những đòi hỏi của cảm tính và lý tính con người. Kant so sánh sự chuyển
hướng cách tìm hiểu tri thức con người của mình với cuộc cách mạng Copernic
trong thiên văn học. Nếu Trái Đất quay xung quanh Mặt Trời là trái với lý
thường tình, thì sự vật khách quan tuân thủ trí tuệ con người cũng trái với lý
thường tình.
Tuy nhiên, Kant vẫn cho
rằng, có một thế giới tồn tại độc lập với trí tuệ con người và hoàn toàn bất
khả tri. Thế giới đó bao gồm những vật tự thân, không tồn tại trong
không gian và thời gian, không bị chi phối bởi luật nhân quả, bởi vì đây là
những thành phần được trí tuệ con người đưa ra như những điều kiện cho tri
thức. Vì sự dính dáng đến duy thực (dù có vẻ rất ít) của mình mà Kant tỏ ra bối
rối trước quan điểm duy tâm triệt để của Berkeley, mà theo đó nó gần như phủ
định thế giới ngoại tại. Kant cho rằng, quan điểm này không thể chấp nhận được
và phản đối ‘’một kết luận ngớ ngẩn cho rằng, có thể có những biểu hiện mà
không có bất kỳ cái gì xuất hiện’’.
Mục đích của Kant – như
được triển khai trong Phê phán lý tính thuần túy –
là thay thế chủ nghĩa duy tâm thô sơ của Berkeley bằng chủ nghĩa duy tâm siêu
nghiệm. Sự khác biệt, như Kant nhìn thấy là, trong khi Berkeley khởi sự theo
kinh nghiệm luận bằng cách chỉ ra rằng, mọi vật mà con người thấy hoàn toàn hợp
lý khi khẳng định nó tồn tại đều liên quan đến ý thức, thì Kant tiếp tục tra
hỏi những điều kiện cần thiết gì làm cơ sở cho bất kỳ một kinh nghiệm thực tế
nào đó. Kant không phủ nhận rằng, có kinh nghiệm thực tế, nhưng ông chỉ trích
Berkeley đã không đào sâu những nền tảng duy lý của nó. Kant được ungà nhà duy
lý’’ vì ông nghĩ ràng, những điều kiện cho kinh nghiệm thực tế chỉ có thể được
suy luận trước, chứ không phải được khám phá từ kinh nghiệm; ông gọi thuyết duy
tâm của mình là ‘’siêu nghiệm’’ bởi vì những điều kiện mà ông tìm kiếm là vượt
lên đối với bất kỳ kinh nghiệm nào. Trong ‘’chứng cứ về thế giới ngoại tại,
thời danh của mình, ông tuyên bố rằng, ông tự kinh nghiệm bản thân mình như một
khách thể trong thời gian, thời gian đó đòi hỏi một cái gì thường hằng bên
ngoài ý thức như điều kiện tiên quyết cho sự hiện hữu của ông trong thời gian,
và do vậy thế giới ngoại tại đó tồn tại. Nói cách khác, ông khẳng định rằng,
kinh nghiệm nội tại giả định một thế giới ngoại tại. Nhưng rất ít triết gia
hiểu được tại sao như vậy, và câu hỏi về sự tương phản thực sự giữa nội tại và
ngoại tại có vẻ như còn tiếp tục đặt ra.
Kant tin rằng, mọi đối
tượng của giác quan đều phải được kinh nghiệm trong giới hạn của không gian
hoặc thời gian. Vì thế, mọi đối tượng vật chất đều có một vị trí có tính không
thời gian. Bởi vì không gian và thời gian là cơ sở cho mọi cảm giác, ông gọi
chúng là những mô thức cảm năng thuần túy. Ngoài những mô thức này, còn có
những mô thức trí năng thuần túy, tức là những phạm trù hoặc những cấu trúc
tổng quát của tư duy mà trí tuệ con người tạo ra để nhận thức các hiện tượng
vật lý. Do vậy, mỗi đối tượng của kinh nghiệm được cho là có một nguyên nhân nào
đó, để hoặc là một bản thể hoặc là một phần của một bản thể nào đó, và v.v… Kết
cấu của những phán đoán rốt cuộc dẫn đến câu hỏi những mệnh đề diễn tả sự phán
đoán (hoặc tri thức) có những thuộc tính nào.
Quan điểm của Kant cho
rằng, kinh nghiệm con người bị trói buộc bởi không gian và thời gian và rằng,
nó có thể tri giác được chỉ như một hệ thống những quan hệ nhân quả hoàn toàn
tất định tồn tại giữa những biến cố trong thế giới chứ không phải giữa thế giới
và một cái gì đó bên ngoại nó đã dẫn đến hệ quả rằng, không thể có tri thức về
Thượng Đế, tự do, hay sự bất tử của con người. Mỗi một ý tưởng này vượt quá
giới hạn của kinh nghiệm và do vậy bị trục xuất khỏi vương quốc của lý trí. Như
ông phát biểu, ông ‘’thấy cần phải phủ nhận tri thức, để dành chỗ cho đức
tin’’.
SIÊU HÌNH HỌC
Tiếp bước Hume, Kant
phân biệt sâu hơn giữa siêu hình học và triết học phê phán. Phần lớn nỗ lực
triết lý của Kant là tập trung biện bác rằng, siêu hình học – hiểu như tri thức
về những sự vật siêu cảm giác – là một bất khả thể. Tuy nhiên siêu hình học,
hiểu như khoa nghiên cứu những điều kiện của kinh nghiệm, có thể được ungà
‘’con đường chắc chắn khoa học’’; nó cũng khả hữu, và thực sự cần thiết, để có
được những xác tín về Thượng Đế, tự do và sự bất tử. Nhưng dù những
xác tín này được xây dựng vững chắc thế nào đi nữa, chúng cũng không thể nào
được ungà tri thức: nhận biết hết về thế giới khả tri là hoàn toàn vượt quá khả
năng con người. Thực chất là Kant đã sử dụng lại những luận cứ của Hume trong
việc tìm cách chứng minh kết luận này nhưng ông cũng đưa ra những quan điểm thú
vị của riêng ông. Một điểm đặc biệt trong luận cứ của ông là sự phân biệt giữa
cảm năng như một quan năng của những trực quan và giác tính như một quan năng
của những khái niệm. Theo Kant, tri thức đòi hỏi cả hai, vừa nắm bắt những cái
đặc thù vừa đưa những cái dặc thù này vào trong những mô tả khái quát. Việc nắm
bắt những cái đặc thù luôn luôn là việc của các giác quan; chỉ các giác quan
mới có thể bổ khuyết những trực giác. Tuy nhiên, trực giác mà không có khái
niệm là mù lòa; người ta không thể làm được gì với những cái đặc thù trừ phi
người ta có thể biết dược chúng là gì, mà điều này đòi hỏi phải sử dụng một
quan năng hoàn toàn khác, là giác tính. Trái lại, những khái niệm của giác tính
cũng trống rỗng; chúng chỉ là những hình thức đơn thuần chờ được mang ra để đón
nhận những cái đặc thù. Kant nhấn mạnh rằng, điều này ung cho cả những cái mà
ông gọi là những khái niệm thuần túy’’ (các phạm trù) như nguyên nhân và bản
thể; việc những khái niệm thuần túy này có một vai trò khác trong cuộc tìm kiếm
tri thức từ những khái niệm được khám phá trong kinh nghiệm không cho chúng bất
kỳ một nội dung trực giác nào. Trong trường hợp của chúng, cũng như trong
trường hợp của mọi khái niệm khác không thể có sự suy luận hợp lý từ phổ quát
đến những cái đặc thù; để nhận biết có những cái đặc thù gì trong thế giới,
điều cần thiết là phải có kinh nghiệm hơn là suy tư. Như thế càng cho thấy sự
vô ích khi tìm cách nói có cái gì chỉ trên nền tảng lý trí thuần túy thôi. Sự
phân biệt giữa những mệnh đề phân tích và mệnh đề tổng hợp của Kant có những
điểm đặc thù riêng, nhưng vì những mục đích lúc bấy giờ có thể sự phân biệt đó
được coi như đồng nhất về cơ bản với sự phân biệt của Hume. Tương tự, những
khác biệt quan trọng giữa Kant và Hume về thuyết nhân quả có thể bị lờ đi, vì
rằng, họ nhất trí về một vấn đề mấu chốt: khái niệm có thể áp dụng một cách
thích hợp chỉ trong phạm vi kinh nghiệm khả hữu. Nếu đặt câu hỏi có những khác
biệt căn bản nào không giữa hai người với tư cách là nhà phê phán siêu hình
học, câu trả lời hẳn là có nhưng những khác biệt này chủ yếu là về
tính khí và thái độ hơn là về học thuyết chính thống. Hume là người đả phá đích
thực; ông sẵn sàng đặt qua một bên những niềm tin cũ kỹ mà không tiếc nuối. Tuy
nhiên, đối với Kant, bài hát mỹ nhân ngư của siêu hình học chưa mất vẻ quyến rũ
của nó, mặc dù đôi khi ông cũng dùng những lời lẽ gay gắt để phê phán nó. Kant
tiếp cận triết học như một tín đồ tin tưởng mãnh liệt vào sức mạnh của lý trí;
ông không bao giờ rời bỏ xác tín rằng, một số khái niệm của con người là tiên
nghiệm, và ông nói đi nói lại rằng, ý tưởng về cái vô điều kiện, mặc dù thiếu
sức kiến tạo, có một vai trò hết sức quan trọng trong việc điều hướng những
hoạt động của giác tính. Ông phân biệt giữa hiện tượng và sự vật của giác tính
(noumena), những đối tượng của cảm quan và những đối tượng của trí tuệ; ông cho
rằng, giống như người ta nghĩ tới các sự vật khả giác như những hiện tượng, thì
người ta cũng có thể hình thành ý tưởng về một thế giới không là đối tượng của
bất kỳ loại kinh nghiệm giác quan nào. Tuy nhiên, rõ ràng ông đã vượt xa điều
này trong tư duy riêng của ông: vương quốc các sự vật của giác tính, không phải
là một khả thể đơn thuần được viện đến như một tương phản với vương quốc được
tri thức thực sự, nó được coi như một thực tại đích thực có tác động vào thế
giới cảm quan, vào sự hình thành tình trạng lưỡng lự và cảm thức đạo đức.
CÁC TÁC PHẨM KHÁC
Ngoài những tác phẩm
triết học, Kant còn viết nhiều khảo luận về những đề tài khoa học khác nhau, đa
số về địa lý học. Công trình khoa học quan trọng nhất của ông là Đại
cương lịch sử tự nhiên và lý thuyết về bầu
trời (1755), trong đó ông đề xuất giả thuyết về sự hình thành vũ trụ
từ một đám tinh vân xoay tròn, giả thuyết này về sau được Pierre de Laplace
triển khai độc lập.
NHỮNG TÁC PHẨM CHÍNH
Kritik der reinen
Vernunft (1781; Phê phán lý tính thuần túy)
Kritik der praktischen
Vernunft (1788; Phê phán lý tính thực hành)
Prolegomena zu einer
jeden künftigen Metaphysik (1783; Dẫn nhập vào siêu hình học tương lai)
Grundlegung zur
Metaphysik der Sitten (1785; Siêu hình học và đức lý)
Kritik der Urteilskraft (1790; Phê phán năng lực
phán đoán)
Religion innerhalb der
Grenzen der blossen Vernunft (1793; Tôn giáo trong những ranh giới của lý
tính thuần túy).
Metaphysics Rudiments of
Natural Philosophy (1786; Những nguyên lý siêu hình học cơ bản về triết học tự
nhiên).
(Nguồn: 101 Triết gia, Mai Sơn biên soạn)
Giới thiệu về Rawls
JOHN RAWLS (1921), triết
gia chính trị và đạo đức Mỹ, sinh tại Baltimore, Maryland. Ông tốt nghiệp đại
học Princeton. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự tại Thái Bình Dương trong
Thế chiến II, ông quay lại Princeton làm luận án tiến sĩ triết học
năm 1950.
Rawls giảng dạy tại
Cornell trong những năm 1950, chuyển đến Viện Công nghệ Massachusetts năm 1960,
và sau đó là khoa triết tại đại học Harvard năm 1962 và ở đây cho đến khi về
hưu năm 1991. Từ khi nhận học vị tiến sĩ cho đến năm 1971, công trình trí tuệ
quan trọng nhất của ông là một cuốn sách bàn về lẽ công bằng. Cuốn sách ra đời
năm 1971 dưới tựa đề Học thuyết công bằng, trình bày toàn diện
một học thuyết mà Rawls gọi là “công bằng là sòng phẳng''. Sau đó, Rawls dành
gần 20 năm suy nghĩ lại về những cơ sở của ý niệm ''công bằng là sòng phẳng'',
với mục đích trình bày quan điểm của ông nhất quán hơn với chủ nghĩa đa nguyên
tôn giáo và triết học là đặc tính của các nền dân chủ hiện đại. Thành quả của
những nỗ lực đó xuất hiện năm 1993 trong tác phẩm Chủ nghĩa tự do chính
trị. Năm 1999, Rawls xuất bản tác phẩm Luật lệ của các dân
tộc, triển khai những ý tưởng về công bằng của ông thành một hệ thống
quốc tế.
Trong phần lớn thế kỷ
qua, ý tưởng về một triết thuyết chính trị bình quân - tự do đối với nhiều
người hình như là một mâu thuẫn ngay trong từ ngữ. Những người theo chủ nghĩa
binh quân băn khoăn trước những khác biệt to lớn giữa cuộc sống của người giàu
và người nghèo thường kết tội chủ nghĩa tự do đã chú ý quá đáng đến những quyền
và tự do hợp pháp trong khi tỏ ra thờ ơ với số phận thực sự của dân chúng bình
thường. Họ lập luận, bình đẳng chỉ có thể tìm thấy trong một số ít diễn ngôn về
luật pháp và chính trị - với những tuyên bố về bình đẳng của con người trước
pháp luật và của công dân trong quốc gia. Những người tự do quan tâm đến việc
đảm bảo các quyền cá nhân thường tố cáo chủ nghĩa bình quân là gia trưởng và
sẵn sàng hy sinh tự do cá nhân nhân danh sự tương đồng vô vị của hoàn cảnh hay
xã hội không tưởng tương lai. Thực ra, hệ thống phúc lợi xã hội của các quốc
gia dân chủ cố gắng và gần như thành công, tôn trọng những giá trị tự do và
bình đẳng: bảo đảm những quyền cá nhân cơ bản đối với sinh hoạt riêng tư và
sinh hoạt chính trị, đồng thời bảo vệ cho từng người khỏi những ngẫu nhiên của
thị trường. Nhưng những lựa chọn triết học dường như đối chọi nhau. Giữa chủ
nghĩa tự do cổ điển của Friedrich Hayek và chủ nghĩa bình quân của Karl Marx,
tất cả chỉ là sự nhượng bộ chính trị bấp bênh, hoặc là sự cân bằng tùy tiện
những giá trị cạnh tranh nhau.
Học thuyết công bằng của
Rawls vẽ lại đồ hình triết lý này. Rawls đề xuất khái niệm công bằng hứa hẹn
đem tới những quyền cá nhân gắn với chủ nghĩa tự do truyền thống, đem tới lý
tưởng về sự phân phối công bằng thường được liên kết với truyền thống dân chủ
xã hội và cấp tiến, và đem tới sự tin tưởng hợp lý vào khả năng thực tế của một
hình thái dân chủ lập hiến bảo đảm cả tự do lẫn bình đẳng. Tóm tắt quan điểm
của mình, Rawls nói rằng, công bằng như là sự sòng phẳng nhằm đưa đến ''sự hòa
giải giữa tự do và bình đẳng”.
Để thấy được sức mạnh
của sự hòa giải này, hãy xem xét hai nguyên tắc về công bằng mà Rawls giải
thích và biện hộ trong Học thuyết công bằng. Nguyên tắc thứ
nhất của Rawls - nguyên tắc về những quyền tự do bình đẳng căn bản -
nói rằng, mỗi công dân có quyền bình đẳng trước một hệ thống to lớn nhất các
quyền tự do riêng tư và chính trị bình đẳng căn bản tương thích với một hệ
thống đồng dạng các quyền tự do đối với người khác. Nguyên tắc này không khẳng
định quyền đối với “tự do đúng nghĩa'', tức là quyền lên án những hạn định đối
với mọi cung cách lựa chọn. Thay vào đó, nguyên tắc thứ nhất đòi hỏi sự bảo đảm
nghiêm ngặt cho một số quyền tự do cụ thể: tự do tư tưởng và lương
tri; tự do chính trị; tự do hội họp; tự do và chính trực của con người; những
quyền hạn và tự do liên kết với luật lệ, và những yêu sách của nó về tính khái
quát và tính khả đoán. Nguyên tắc thứ nhất của Rawls cũng đề cập tới một quy
phạm khắt khe về bình đẳng chính trị, nguyên tắc này nói rằng, tự do chính trị
chắc chắn là một giá trị chính đáng - rằng, cơ hội để có một chỗ đứng quyền lực
và thể hiện ảnh hưởng trên hệ thống chính trị phải độc lập với địa vị xã
hội-kinh tế. Do đó những công dân có động cơ và khả năng tham gia tích cực vào
sinh hoạt chính trị sẽ không bị bất lợi trong những nỗ lực của họ vì không đủ
giàu có, hay được lợi thế vì giàu có hơn người khác.
Nguyên tắc thứ hai của
Rawls thể hiện những lý tưởng bình quân về sự công bằng trong phân phối. Nguyên
tắc thứ hai có hai phần, cả hai đều đưa ra những giới hạn khả thủ đối với những
bất bình đẳng xã hội-kinh tế. Phần thứ nhất nêu rõ, khi những bất bình đẳng đi
kèm với chức vụ và địa vị - tức là khi những công việc như nhau được thưởng
công khác nhau - thì những chức vụ và địa vị ấy phải mở ra trước mọi người dưới
những điều kiện của sự bình đẳng sòng phẳng về cơ hội. Cụ thể là
những người có tài năng và động lực như nhau thì phải có những cơ hội như nhau
để giành được những địa vị mong muốn, bất chấp thân thế của họ. Việc tiếp cận
với công việc trách nhiệm và được đền bù xứng đáng không nên tuỳ thuộc vào hoàn
cảnh xã hội, trong đó người ta ngẫu nhiên sinh ra và lớn lên.
Nhưng ngay cả một xã hội
bảo đảm những quyền riêng tư và chính trị căn bản cho mỗi người và bảo đảm sự
bình đẳng sòng phẳng về cơ hội, vẫn có thể có những bất
bình đẳng khó chịu. Do đó, giả sử một số người, phần nào vì thiên bẩm, sở hữu
những tài năng hiếm có và tìm được nhiều lợi tức trong thị trường, trong khi
một số người khác không có những kỹ năng như thế. Giả sử cả hai nhóm người này
đều làm việc cật lực và đóng góp theo năng lực của mình. Mặc dù vậy mức thu
nhập của họ sẽ rất khác nhau và những khác biệt này sẽ ảnh hưởng lớn đến cuộc
sống của họ. Nhưng những bất bình dẳng về thu nhập này dựa vào những ngẫu
nhiên, sự may mắn không xứng đáng trong trò chơi xổ số cuộc đời và ''không có
lý do cho phép sự phân phối thu nhập và của cải giàu sang được quyết định bởi
sự phân phối tài sản tự nhiên hơn bởi vận may lịch sử và xã hội''. Do vậy, phần
hai trong nguyên tắc thứ hai của Rawls - nguyên tắc khác biệt - đòi hỏi một cấu
trúc kinh tế giảm bớt những bất bình đẳng trong thu nhập và của cải do những
khác biệt trong tài năng tự nhiên. Thay vì để cho sự khác biệt về thu nhập chỉ
đơn thuần phản ánh những khác biệt về thiên bẩm, nguyên tắc khác biệt đòi hỏi
chúng ta tối đa hóa những kỳ vọng một đời của những ai ở vào địa vị xã hội ít
thuận lợi nhất. Từ đó một người có thể được trả lương nhiều hơn người khác một
cách hợp pháp bởi vì thu nhập cao hơn đó bù đắp cho chi phí giáo dục và đào tạo
sâu rộng giúp người ấy đảm nhận những bổn phận đáng ao ước trong xã hội; hoặc
những bất bình đẳng có thể có ý nghĩa như những khích lệ giúp người ta nhận
nhiệm vụ mà nếu không họ sẽ không thể hay đơn giản là không sẵn lòng nhận nhiệm
vụ. Theo nguyên tắc khác biệt, những bất bình đẳng như thế hoàn toàn chính đáng
chỉ khi nào chúng đem lại lợi ích lớn nhất cho những người kém sung túc thất.
Như vậy, trong khi yêu
sách sự bình đẳng sòng phẳng về cơ hội lên án một xã hội trong đó thân thế giai
cấp là nguồn gốc của đặc quyền xã hội và kinh tế, thì nguyên tắc khác biệt lại
lên án một xã hội trong đó, như cách nói của nhà xã hội học Emile Durkheim,
''những bất bình đẳng xã hội thể hiện chính xác những bất bình đẳng tự nhiên''.
Tóm lại, trong thực tế, Rawls cố thuyết phục chúng ta chống đối ý tưởng cho
rằng, hệ thống kinh tế của chúng ta là cuộc tranh đua về dòng dõi và tài năng,
nhằm mục đích tưởng thưởng cho những người nhanh nhẹn và những người nhiều năng
khiếu. Thay vì vậy, nó phải là một phần của kế hoạch hợp tác sòng phẳng, được
thiết kế để bảo đảm một đời sống hợp lý cho mọi người. ''Trong sự công bằng như
là sự sòng phẳng'' - Rawls nói - con người đồng thuận chia sẻ số phận của
nhau''.
NHỮNG TÁC PHẨM CHÍNH
A Theory of Justice (1971; Học thuyết công
bằng)
The Law of Peoples (1999; Luật lệ của các
dân tộc)
Political Liberalism (1993; Chủ nghĩa tự do
chính trị)
(Trích từ tác phẩm 101
Triết gia, Mai Sơn biên soạn
Giới thiệu về Rousseau
TIỂU SỬ
JEAN-JACGUES ROUSSEAU (28/6/1712 – 2/7/1778),
triết gia, lý thuyết gia chính trị, nhạc sĩ tự học người Pháp, một trong những
nhà văn hùng biện nhất của Thời kỳ ánh sáng. Rousseau sinh tại Geneva, Thụy Sĩ.
Mẹ ông mất vài ngày sau khi sinh ông, từ đó ông được bà dì nuôi nấng bên cạnh
người cha tính khí thất thường.
Năm 13 tuổi, ông phải đi học nghề thợ chạm, nhưng
sau ba năm ông bỏ đi rồi trở thành thư ký và bầu bạn của Madame Louise de
Warens, một phụ nữ giàu có và nhân từ đã ảnh hưởng sâu sắc lên cuộc đời và tác
phẩm của Rousseau. Mặc dù bà lớn hơn ông 12 tuổi và đã có gia đình, nhưng hai
người vẫn yêu nhau. Năm 1742, Rousseau đến Paris để trình bày trước Viện Hàn
lâm Khoa học một hệ thống ký hiệu âm nhạc mới do ông sáng tạo, nhưng bị cho là
vô dụng và không có gì độc đáo. Trong thời gian ở Paris, ông kết bạn với
Diderot và đóng góp nhiều bài vở cho Từ điển Bách khoa, trong đó có bài viết
quan trọng về kinh tế chính trị. Ông sống chung với Thérèse Lavasseur, cô thợ
may mù chữ, và hai người có với nhau năm người con. Mặc dù đưa ra những lý
thuyết về giáo dục và nuôi dạy con cái, thậm chí tuyên bố ''trẻ em vô tội'',
Rousseau thường bị Voltaire và các nhà bình luận hiện đại chỉ trích vì đã ruồng
bỏ cả năm đứa con của mình trong Viện mồ côi ngay khi chúng vừa cai sữa.
Sau khi giành được ít nhiều danh tiếng với tác
phẩm Luận về khoa học và nghệ thuật (1750) , Rousscau gây ra
một loạt những vụ tranh cãi với bạn bè và đồng nghiệp ở Paris. Năm 1754,
Rousseau trở lại Geneva, nhưng ông sớm rời Geneva để đến Montmercy năm 1757.
Tại đây, ông viết tác phẩm Emile, hay Giáo dục phê phán tôn
giáo và bị đốt tại Pháp. Rousseau buộc phải trốn tránh chính quyền Pháp ngày
càng thù nghịch với ông. Geneva đã trục xuất ông, nên ông tạm lánh tại Bern.
Tháng giêng năm 1766, ông chạy qua Anh trốn tránh trong nhà triết gia David
Hume, nhưng sau 18 tháng ông lại ra đi vì hoang tưởng rằng, Hume đang âm mưu
hãm hại mình.
Rousseau quay về Pháp dưới tên giả ''Renou'', vì
từ năm 1770, ông chính thức bị cấm không được trở lại nước Pháp. Trong một sáng
đi dạo tại điền trang của gia đình Marquis de Giradin ở Ermenonville, Rousseu
bị xuất huyết não và chết.
Rousseu được an táng trong điện Panthéon ở Paris
năm 1794, mười sáu năm sau ngày ông qua đời. Ngôi mộ được thiết kế thật giản
dị, để gợi nhớ những lý thuyết về tự nhiên của Rousseau.
LÝ THUYẾT VỀ “NGƯỜI MAN RỢ CAO QUÝ”
Rousseau khẳng định rằng, con người tự bản tính
là tốt (nhân chi sơ tính bản thiện), “người man rợ cao quý'' khi ở trong trạng
thái tự nhiên (trạng thái của tất cả con vật khác'', và tình trạng mà con người
sống trong đó trước khi xuất hiện văn minh và xã hội), nhưng bị xã hội làm cho
đồi bại. Ông coi xã hội là giả tạo và cho rằng, sự phát triển của xã hội, nhất
là sự gia tăng tính liên thuộc xã hội, có hại cho phúc lợi của con người.
Trong Luận về khoa học và nghệ
thuật, tác phẩm được giải thưởng của Viện Hàn lâm Dijon, Rousseau cho
rằng, sự tiến bộ của nghệ thuật và khoa học không mang lại lợi ích cho con
người. Ông đưa ra luận điểm rằng, sự gia tăng tri thức đã làm cho chính quyền
mạnh hơn lên đồng thời tự do cá nhân bị chà đạp. Ông kết luận rằng, sự tiến bộ
vật chất đã thực sự làm suy yếu khả năng xây dựng tình hữu nghị chân thành,
thay vào đó là lòng ghen tị, nỗi sợ hãi và nghi ngờ.
Tác phẩm tiếp theo của ông Luận về bất
bình đẳng, lần theo sự tiến bộ và suy đồi của con người từ trạng thái
tự nhiên ban sơ đến xã hội hiện đại. Ông cho rằng, người nguyên thủy là người
khỉ (semiape) phân biệt với những con vật bằng khả năng tự nguyện và khả năng
hoàn thiện của chúng. Ông còn cho rằng, những con người nguyên thủy này có nhu
cầu tự nhiên chăm lo cho chính mình và có khuynh hướng thương yêu hay trắc ẩn
một cách tự nhiên. Vì con người buộc phải liên kết với nhau chặt chẽ hơn, bởi
áp lực của sự gia tăng dân số, họ phải chịu sự chuyển đổi tâm lý và đi đến chỗ
đánh giá cao ý kiến tốt của người khác như một thành phần thiết yếu cho hạnh
phúc của riêng mình. Rousseau gắn sự tự ý thức này với thời hoàng kim của sự
hưng thịnh con người. Tuy nhiên, sự phát triển của nông nghiệp và nghề luyện
kim, quyền tư hữu và phân chia lao động đã dẫn đến sự liên thuộc và bất bình
đẳng ngày càng tăng. Tình trạng xung đột tất yếu xảy ra khiến Rousseau nghĩ
rằng, nhà nước đầu tiên được lập ra như một loại khế ước xã hội được ký kết
theo đề xuất của giới giàu có và giới quyền lực. Khế ước nguyên thủy này bị hủy
hoại nghiêm trọng vì những thành viên giàu có nhất và quyền lực nhất trong xã
hội lừa gạt dân chúng, nhằm củng cố thêm tình trạng bất bình đẳng như một đặc
điểm thường trực của xã hội loài người. Cuốn Xã ước của ông có
được hiểu như một lựa chọn thay thế cho hình thái liên kết lừa dối này. Phần
cuối cuốn Luận về bất bình đẳng, Rousseau giải thích khát
vọng, để có giá trị trong mắt người khác, điều này có từ thời hoàng kim, đã đi
đến chỗ hủy hoại tính nguyên vẹn cá nhân và tính xác thực trong một xã hội được
đặc trưng bởi sự liên thuộc, tôn ti thứ bậc và bất bình đẳng.
XÃ ƯỚC
Có lẽ tác phẩm quan trọng nhất của Rousseau
là Xã ước, nó vạch ra những đường hướng cơ bản cho một trật tự
chính trị hợp pháp. Xuất bản năm 1762 và bị quốc hội Paris kết án khi nó vữa ra
mắt, Xã ước trở nên một trong những tác phẩm có
ảnh hưởng nhất của tư tưởng chính trị trừu tượng trong truyền thống Tây phương.
Rousseau tuyên bố rằng, trạng thái tự nhiên sau cũng sẽ suy đồi thành tình
trạng thú vật không luật lệ hay đạo đức, lúc đó loài người phải chọn những
thiết chế luật lệ hay phải tự diệt vong. Trong giai đoạn suy đồi của trạng thái
tự nhiên, con người dễ sa vào cạnh tranh thường xuyên với những người gần gũi
xung quanh đồng thời ngày càng lệ thuộc vào họ. Áp lực kép này đe dọa cả tồn
tại lẫn tự do của con người. Theo Rousseau, bằng cách liên kết thông qua khế
ước xã hội (xã ước) và quên đi những tuyên bố về quyền tự nhiên, các cá nhân có
thể vừa tồn tại vừa giữ được tự do. Vì rằng, khi quy phục uy quyền của ý chí
chung của dân chúng như một toàn bộ bảo đảm cho các cá nhân không bị lệ thuộc
vào ý chí của người khác và cũng bảo đảm rằng, họ tự vâng phục chính mình bởi
vì họ là tác giả tập thể của luật lệ. Rousseau vừa biện luận rằng, chủ quyền
quốc gia nên trao vào tay nhân dân đồng thời vừa phân biệt rạch ròi giữa chủ
quyền quốc gia và chính quyền. Chính quyền được giao nhiệm vụ thi hành và thúc
đẩy thực hiện ý chí chung; nó gồm một nhóm nhỏ các công dân, gọi là các quan
chức. Rousseau hết sức phản đối ý tưởng cho rằng, dân chúng sẽ sử dụng chủ
quyền quốc gia thông qua quốc hội đại diện. Đúng hơn, họ phải trực tiếp làm ra
luật lệ. Có nghĩa là nhà nước lý tưởng của Rousseau chỉ có thể hiện thực, nếu
có, trong lòng một xã hội rất nhỏ. Rất nhiều ý kiến tranh cãi về tư tưởng của
Rousseau xuất phát từ sự bất đồng với tuyên bố của ông, theo đó, công dân bị
cưỡng bách tuân phục ý chí chung cho nên được tự do.
NHỮNG HỆ QUẢ CỦA TƯ TƯỞNG ROUSSEAU
Những ý tưởng của Rousseau gây ảnh hưởng đáng kể
trong thời Cách mạng Pháp mặc dù vì chủ quyền quốc gia của dân chúng được thực
hiện thông qua những đại diện chứ không phải trực tiếp, nên không thể nói rằng,
Cách mạng, về mặt nào đó, là sự thực hiện những ý tưởng của Rousseau.
Rousseau là một trong những nhà văn hiện đại đầu
tiên công kích mạnh mẽ thiết chế tư hữu, và do đó ông thường được coi là bậc
tiền bối của chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản hiện dại (mặc dù vậy, Karl
Marx rất hiếm khi nhắc đến Rousseau trong các trước tác của mình). Rousseau còn
đặt nghi vấn về giả định cho rằng, ý chí của đa số bao giờ cũng đúng. Ông biện
luận rằng, mục tiêu của chính quyền nên là bảo vệ tự do, bình đẳng và công lý
cho mọi người trong nhà nước, bất chấp ý chí của đa số.
Một trong những nguyên tắc chủ yếu trong triết
học chính trị của Rousseau là chính trị và đạo đức không nên tách biệt nhau.
Khi một nhà nước không chịu hành xử theo đạo đức, nó không còn hoạt động đúng
chức năng và không còn thể hiện quyền uy thực sự đối với cá nhân nữa. Nguyên
tắc thứ hai là tự do, mà nhà nước được tạo dựng nên để giữ gìn nó.
Những ý tưởng của Rousseau về giáo dục đã ảnh hưởng
sâu sắc đến lý thuyết giáo dục hiện đại. Ông đánh giá thấp tầm quan trọng của
lối học dựa vào sách vở, và ông đề xuất nên giáo dục tình cảm cho trẻ em trước
khi giáo dục trí tuệ. Ông đặc biệt nhấn mạnh sự học tập qua kinh nghiệm. John
Darling - trong cuốn sách Giáo dục lấy trẻ em làm trung tâm (1994)
của ông - nói rằng, lịch sử lý thuyết giáo dục hiện đại là một chuỗi những phụ
chú cho Rousseau. Trong những trước tác đầu tiên của mình, Rousseau đồng nhất
tự nhiên với trạng thái nguyên thủy của con người man rợ. Về sau, đặc biệt qua
sự phê phán của Voltaire, Rousseau lấy tự nhiên để hàm ý nói về tính tự phát
của tiến trình qua đó con người tạo dựng nhân cách và thế giới của mình. Tự
nhiên, vì vậy, biểu thị tính nội tại, tính trọn vẹn, tự do tinh thần, đối lập
với sự cầm tù và nô dịch mà xã hội áp đặt nhân danh văn minh. Vì lý do đó, trở
về với tự nhiên có nghĩa là đem lại cho con người những lực lượng của tiến
trình tự nhiên này, để đưa hắn ra ngoài mọi ràng buộc áp bức của xã hội và
những định kiến của văn minh. Chính ý tưởng đã làm cho lý thuyết của ông trở
nên đặc biệt quan trọng trong Phong trào Lãng mạn (Romanticism), mặc dù bản
thân Rousseau thường được coi là một nhân vật của Thời kỳ ánh sáng
(Enlightenment).
NHỮNG TÁC PHẨM CHÍNH
Discours sur les sciences et les arts (1750; Luận về khoa học
và nghệ thuật)
Discours sur l’origine et les fondements de
l’inégalité parmi les hommes (1754; Luận về nguồn gốc và nền tảng của bất bình
đẳng).
Du Contrat social (1762; Xã ước, tên gọi
khác: Khế ước xã hội)
Les Confessions (1770; Tự thuật)
(Trích từ tác phẩm 101 Triết gia, Mai Sơn biên
soạn)
Giới thiệu về Locke
TIỂU SỬ
JOHN LOCKE (1632 -
1704), triết gia Anh, Người sáng lập ra trường phái duy nghiệm. Locke sinh tại
làng Wrington, Somerset, ngày 29 tháng tám, năm 1632. Ông học tại đại học
Oxford và giảng dạy tiếng Hy Lạp, tu từ học và triết học đạo đức tại Oxford từ
năm 1661 đến 1664. Năm 1667, Locke bắt đầu quan hệ với đệ nhất bá tước thành
phố Shaftesbury - nhà chính khách Anthony Ashley Cooper, dần dần trở thành bạn
thân, cố vấn, rồi bác sĩ riêng của ông ta. Shaftesbury đem đến cho Locke nhiều
chức vụ nhỏ trong chính quyền.
Năm 1969, với tư cách
một quan chức, Locke soạn hiến pháp cho những người chủ sở hữu của Khu thuộc
địa Carolina tại Bắc Mỹ, nhưng nó không bao giờ được đưa ra thi hành. Năm 1675,
ông đến Pháp. Năm 1679, ông quay lại Anh, nhưng vì phản đối đạo Công giáo La Mã
do chế độ quân chủ Anh ủng hộ lúc bấy giờ, ông sớm thấy tốt thất là quay lại
châu Âu lục địa. Từ 1683 đến 1688, ông sống tại Hà Lan, và sau cái gọi là Cách
mạng vẻ vang năm 1688 và sự phục hồi của đạo Tin Lành, Locke quay lại Anh một
lần nữa. Vị vua mới William III bổ nhiệm Locke vào Hội đồng thương mại năm
1696, một chức vụ mà ông sẽ từ bỏ vì bệnh nặng vào năm 1700. Ông mất tại Oates
vào ngày 28, tháng mười năm 1704.
THUYẾT DUY NGHIỆM
Thuyết duy nghiệm của
Locke nhấn mạnh tầm quan trọng của kinh nghiệm giác quan trong việc truy tìm
tri thức thay vì suy đoán trực giác hay diễn dịch. Học thuyết duy nghiệm được
trình bày lần đầu tiên bởi triết gia kiêm chính khách người Anh Francis Bacon
vào thế kỷ 17, nhưng Locke là người hệ thống hóa nó trong tác phẩm Luận
về nhận thức của con người (1690; Essay Conceming Human
Understanding), thường được coi là tác phẩm quan trọng đầu tiên của trường phái
duy nghiệm. Quyển I bàn về những ý tưởng bẩm sinh để phủ nhận không có bất kỳ ý
tưởng bẩm sinh nào; quyển II bàn về những loại ý tưởng đích thực khác nhau;
quyển III bàn về ngôn ngữ trong đó nhấn mạnh về ngữ nghĩa; và quyển IV bàn về
tri thức và những trạng thái và tiến trình nhận thức liên quan.
Những ý tưởng bẩm sinh
là những ý tưởng mà con người có ngay từ lúc mới chào đời. Các triết gia duy
lý, như Descartes và Gottfried Wilhelm Lelbniz (1646 – 1716), nghĩ rằng, phải
có những ý tưởng như vậy để giải thích sự tồn tại của một số ý tưởng mà con
người có. Luận chứng cho những ý tưởng bẩm sinh là: chẳng hạn trong khi những ý
tưởng xanh, chó, và lớn có thể được giải thích như kết quả của một vài ấn tượng
giác quan nào đó, thì những ý tưởng khác dường như không thể quy cho giác quan.
Ví dụ, những con số dường như ở ngoài lĩnh vực của giác quan. Một luận chứng
khác thì cho rằng, một số nguyên lý được loài người chấp nhận, chẳng hạn,
nguyên lý từ hư vô không có cái gì xảy ra cả. Locke cho rằng, cả hai luận chứng
đều không thuyết phục. Ông cho rằng, mọi ý tưởng đều có thể giải thích liên
quan đến giác quan, và ông tự đặt cho mình nhiệm vụ cung cấp một giải thích như
thế. Thay vì trực tiếp công kích giả thuyết về các ý tưởng bẩm sinh, chiến lược
của Locke là phản bác giả thuyết đó bằng cách chỉ cho thấy nó vô dụng và do đó
không thiết yếu.
Trong quyển II của Luận
về nhận thức của con người, Locke cho rằng, trí tuệ của con người lúc mới
sinh ra giống như một tấm giấy trắng (tabula rasa) sẽ được lấp đầy bởi chữ
viết. Tấm giấy trắng được lấp đầy bởi chữ viết như thế nào? Locke nói: “Để trả
lời câu hỏi này, chỉ có một chữ: kinh nghiệm. Không gì có trong trí tuệ mà
không có trước trong giác quan (Nihil est in intellectu quod non fuerit prius
in sensu)''. Ông chia kinh nghiệm thành hai loại: quan sát những đối tượng
ngoại tại và quan sát những hoạt động trong tâm trí.
Quan sát những đối tượng
ngoại tại là sự diễn tả khác về giác quan. Quan sát những hoạt động trong tâm
trí không có cách diễn tả riêng của nó theo ngôn ngữ thông thường, và Locke
dùng chữ ''hồi niệm'', vì mọi người đạt được những ý tưởng bằng cách nghĩ lại
những hoạt động trong tâm trí. Những ví dụ về hồi niệm là lĩnh hội, suy tư,
nghi ngờ, tin tưởng, suy luận, nhận biết, tỏ ý chí.
Ý tưởng là cái gì đó mà
trí tuệ “lĩnh hội ngay trong bản thân nó, hoặc là đối tượng trực
tiếp của sự lĩnh hội''. Những thuộc tính là những nội lực mà cái đối tượng có
để gây ra những ý tưởng. Nhiều từ ngữ có nghĩa kép. Chẳng hạn, từ đỏ có
thể mang nghĩa hoặc là ý tưởng đỏ trong trí tuệ hoặc là phẩm tính trong một vật
gây nên ý tưởng đỏ trong trí tuệ. Một số thuộc tính là bậc nhất trong giác quan
mà mọi vật thể đều có. Trương độ, cường độ, hình dáng, chuyển động là những
thuộc tính bậc nhất. Những thuộc tính bậc hai là những nội lực mà thông qua
những thuộc tính bậc nhất, chúng gây ra những cảm giác về âm thanh, màu sắc,
mùi và vị. Quan niệm của Locke là màu đỏ thật ấn tượng của xe cứu hỏa không
phải ở trong bản thân cái xe cứu hỏa, mùi thơm dịu dàng thật ấn tượng của một
đóa hồng cũng không phải ở trong chính đóa hồng. Thật ra, một vài cấu thể của
những thuộc tính bậc nhất gây ra những hiện tượng như màu đỏ hay vị ngọt, và
nhờ những cấu thể này mà đối tượng tự nó được cho là có thuộc tính đỏ hay ngọt.
Nhưng không có sự tương đồng giữa ý tưởng trong trí tuệ và thuộc tính thứ hai
gây ra nó. Tuy nhiên, Locke quả quyết, mà không biện minh được, nên sau này George
Berkeley sẽ biện bác lại, rằng, có sự tương đồng giữa những thuộc tính bậc nhất
và những ý tưởng về chúng.
Mặc dù Locke cùng với
hầu hết những triết gia hiện đại kiệt xuất phản bác triết học Aristotle và hệ
quả của nó là triết học kinh viện, nhưng một học thuyết trừu tượng hóa vẫn tồn
tại trong triết học của ông. Sự trừu tượng hóa diễn ra khi ''các ý tưởng có được
từ những hữu thể riêng biệt trở thành những đại diện chung cho mọi thứ cùng
loại”. Nghĩa là, trừu tượng hóa là không chú ý tới những trường hợp cụ thể về
thời gian và không gian và dùng một ý tưởng để đại diện cho tất cả những sự vật
của một loại nào đó.
Trong quyển IV, Locke
rốt cuộc cũng định nghĩa tri thức là ''ý niệm về kết nối, về sự tán
đồng, hay bất đồng hay xung đột đối với bất kỳ ý tưởng nào của chúng ta''.
Ông cũng phân biệt nhiều cấp độ tri thức. Thứ nhất là tri thức trong đó trí tuệ
''nhận thấy được sự nhất trí hay bất đồng của hai ý tưởng ngay tức thì mà
không cần sự can dự của bất kỳ ý tưởng nào khác'', ông gọi đó là ''tri thức
trực giác''. (Chỗ này ông giống với Descartes). Những ví dụ đầu tiên của ông là
những định đề phân tích như “trắng không phải là đen”,
“hình tròn không phải là hình tam giác” và “ba lớn
hơn hai”. Nhưng về sau ông nói: ''Tri thức về hiện hữu của bản
thân chúng ta có được bằng trực giác''. Dựa vào hình tượng ánh sáng mà
Augustine và những người khác đã nói tới, Locke cho rằng, ''trí tuệ lúc này
được lấp đầy bằng ánh sáng rõ ràng của trực giác. Mọi sự chắc chắc và
bằng chứng tri thức của chúng ta tùy thuộc vào trực giác này''.
Cấp độ thứ hai của tri
thức diễn ra khi ''trí tuệ nhận thấy được sự nhất trí hay bất đồng của các ý
tưởng, nhưng không ngay tức thì''. Một ý tưởng trung gian nào đó có thể thấy
được sự kết nối giữa hai ý tưởng khác. Bằng chứng là những sự vật cho thấy sự
kết nối qua trung gian giữa các ý tưởng, và bằng chứng rõ ràng, đơn giản là một
chứng minh. Tri thức chứng minh thì chắc chắn nhưng không hiển nhiên như tri
thức trực giác, Locke nói, bởi vì nó đòi hỏi sự nỗ lực và chú ý đi qua những
bước cần thiết để thừa nhận sự chắc chắn của kết luận.
Cấp độ thứ ba của tri
thức, ''tri thức cảm giác'', tương tự như “tri thức trực giác'' (intuitive
cognition) của Duns Scotus và Ockham, tức là khái niệm về ''sự tồn tại cụ thể
của những vật thể hữu hạn bên ngoài chúng ta''. Không giống với tri thức trực
giác thời trung cổ, tri thức cảm giác của Locke ít chắc chắn hơn tri thức trực
giác và tri thức chứng minh của ông.
Bên dưới tri thức là khả
thể, tức là cái bề ngoài nhất trí hay bất đồng giữa các ý tưởng với nhau. Theo
từ nguyên, khả thể là rất có thể đúng. Locke muốn nói rằng, khả thể tùy thuộc
vào bằng chứng của những khả thể khác và, giống như tri thức, nó cũng có các
cấp độ, mà mỗi cấp độ lại tùy thuộc vào sự chính xác có thể có của những nguồn
gốc của định đề. Cấp độ cao nhất của khả thể gắn với những định đề được ủng hộ
bởi mọi người qua mọi thời kỳ. Locke có thể có trong đầu sự tán đồng gần như
phổ quát của những người cùng thời với ông qua định đề rằng, Thượng Đế hiện
hữu. Nhưng ông công khai nêu lên những tín lý về các mối quan hệ nhân quả, là
những cái không được lĩnh hội trực tiếp mà được suy luận ra. Cấp độ tiếp theo
của khả thể hay sự chắc chắn trong những định đề khả thể gắn với những vấn đề
không có giá trị phổ quát nhưng có giá trị hầu hết, chẳng hạn con người thích
có lợi thế riêng cho mình hơn là lợi ích công cộng. Kiểu định đề này thường
được rút ra từ lịch sử. Cấp độ thứ ba của khả thể hay sự chắc chắn gắn với
những tuyên bố về những sự kiện cụ thể, ví dụ, một người tên là Julius Caesar
sống cách đây đã lâu. Rắc rối xảy ra khi có những bằng chứng chống lại nhau,
như thường vẫn vậy, nhưng không có một quy tắc đơn giản hay một loạt những quy
tắc hướng dẫn người ta cách giải quyết những bất đồng.
Ngoài những khả thể liên
quan đến những sự kiện cụ thể này, còn có những khả thể về những sự vật không
thuộc phạm vi năng lực giác quan. Sự tồn tại, bản chất, và hoạt động của thần
thánh, ma quỷ vi trùng, nam châm, và phần tử nói chung thuộc loại này.
Tác phẩm Luận về
nhận thức của con nguời sớm trở thành đối tượng chỉ trích từ phía các
triết gia, đặc biệt là Berkeley vã Leibniz, nhưng mặc dù vậy nó vẫn là tác phẩm
gây ảnh hưởng nhất trong triết học châu Âu ít nhất là một trăm năm.
CHÍNH TRỊ HỌC
Những quan điểm của
Locke, trong quyển Hai khảo luận về chính quyền (1690) của
ông, công kích lý thuyết về quyền thần thánh của các vua chúa và bản chất của
nhà nước theo quan niệm của triết gia kiêm lý thuyết gia chính trị người Anh
Thomas Hobbes. Đại để Locke biện luận rằng, chủ quyền không nằm trong tay nhà
nước nhưng trong tay quần chúng, và rằng; nhà nước là tối cao, nhưng chỉ khi nó
bị bó buộc bởi luật dân sự hoặc cái mà ông gọi là luật ''tự nhiên''. Nhiều ý
tưởng chính trị của Locke, như những ý tưởng về quyền tự nhiên, quyền sở hữu,
trách nhiệm của chính quyền bảo vệ những quyền này, và nguyên tắc đa số, sau
này được thể hiện trong Hiến pháp của nước Mỹ.
Locke còn đi xa hơn khi
cho rằng, cách mạng không chỉ là quyền mà thường là bổn phận, và ông ủng hộ một
hệ thống đối trọng trong chính quyền. Ông cũng tin vào tự do tôn giáo và sự
tách bạch giữa giáo hội và nhà nước.
Nhiều người cho rằng,
Locke viết Hai khảo luận về chính quyền là để biện
minh cho cuộc cách mạng 1688, nhưng trên thực tế nó được hoàn thành phần lớn
bảy năm trước. Tuy nhiên, tác phẩm này đúng là sản phẩm của thời ông sống và là
sự phản ánh mối quan tâm to lớn của Locke trong việc biện hộ cho hiến pháp và
tự do cá nhân mà lúc bấy giờ cả hai đang bị đe dọa.
Khảo luận đầu tiên, nhằm công kích
tác phẩm Patriarcha của Filmer, biện luận rằng, không có cơ sở
để quan niệm rằng, Thượng Đế đặt một số người cao hơn những người khác, và
rằng, do đó con người tự bản chất không được tự do. Vua chúa không có quyền cai
trị thiêng liêng, và Thượng Đế không chọn Adam và hậu duệ của ông ta cai quản
trần gian này.
Khảo luận thứ
hai trình bày một triết lý chính trị rất tích cực. Trong tình trạng tự nhiên,
con người tự do, và do đó mọi người đều bình dẳng. Tuy nhiên, tự do con người
không phải là tình trạng phóng túng, vì có một luật tự nhiên do Thượng Đế thiết
lập buộc con người phải điều chỉnh hành vi của mình. Luật tự nhiên ban cho mỗi
người những quyền tự nhiên. Mỗi người chúng ta có quyền sống, và quyền tự do
miễn là những hành vi của chúng ta không xâm phạm những quyền tự nhiên của
người khác, và chúng ta có quyền sở hữu thân xác của chúng ta lẫn sản phẩm của
lao động chúng ta. Trước khi xã hội dân sự hình thành con người có quyền tích
lũy của cải riêng đến mức cần dùng. Ví dụ, một người có quyền đối với lượng ngũ
cốc tối đa mà anh ta và gia đình cần dùng, nhưng anh ta không có quyền đối với
số lượng thặng dư có thể sẽ hư hỏng thôi.
Rất tiếc tình trạng tự
nhiên trong thực tế không bền vững, bởi vì con người, trừ phi bị ép buộc,
thường xâm phạm quyền tự nhiên của người khác. Một sự thực sớm trở nên rõ ràng
là, để có thể hưởng những quyền tự nhiên của mình, con người phải liên kết với
nhau thông qua khế ước xã hội. Chức năng của khế ước là hình thành một xã hội
dân sự trong đó mọi người có thể hưởng những quyền tự nhiên của mình trong
khuôn khổ của một chính quyền được thiết lập để thi hành những luật lệ nhằm bảo
vệ những quyền tự nhiên đó và để phân xử những tranh chấp. Nhà cai trị, nhà
vua, có chức năng quan trọng nhất là cung cấp những điều kiện qua đó các công
dân có thể thể hiện quyền của mình. Nếu ông ta hoặc vi phạm quyền của mỗi công
dân hoặc không thể cung cấp điều kiện nhờ đó các công dân có thể thể hiện quyền
của mình, thì dân chúng có quyền phế truất ông ta. Để không bất kỳ quyền tự
nhiên nào bị đe dọa, Locke cho rằng, ý kiến đa số phải thắng thế. Cam kết với
các quyền tự nhiên, sự thống trị của luật pháp (pháp trị), chức năng của nhà
nước là người bảo đảm cho những điều kiện này, và sự thống trị của đa số là
những ý tưởng mạnh mẽ góp phần tạo dựng nên hai cuộc cách mạng Mỹ và Pháp và
đưa ra những khái niệm cơ bản cho sự phát triển nền dân chủ tự do.
Mối quan tâm đến việc
tạo ra sự cân bằng giữa tự do cá nhân và luật pháp được trình bày trong Thư
viết về khoan dung (1689) mà đề tài chính là sự khoan dung tôn giáo.
Khoan dung là đức hạnh hàng đầu của Giáo hội đích thực và bức hại là hoàn toàn
trái ngược với lòng nhân từ. Tự do cá nhân trong việc thờ phụng chỉ phải bị hạn
chế bằng cách giảm thiểu sự hành đạo trong các hoạt động không xâm phạm quyền
của người khác.
Ảnh hưởng của Locke đối
với triết học hiện đại rất sâu xa và, với việc áp dụng sự phân tích duy nghiệm
của ông vào đạo đúc học, chính trị, và tôn giáo, ông luôn là một trong những
triết gia quan trọng và gây nhiều tranh cãi nhất mọi thời đại.
NHỮNG TÁC PHẨM CHÍNH
Essay Concerning Human
Understanding (1690; Luận về nhận thức của con người)
Two Treatises of
Government (1680; Hai khảo luận về chính quyền)
Letter Concerning
Toleration (1689;
Thư viết về khoan dung)
(Trích từ tác phẩm 101
Triết gia, Mai Sơn biên soạn)
Giới thiệu về Hobbes
TIỂU SỬ
THOMAS HOBBES (5/4/1588
– 4/12/1679) là triết gia chính trị lỗi lạc người Anh, lừng danh với tác phẩm Leviathan (1660).
Hobbes ra đời tại
Malmesbury, Wiltshire, Anh. Tương truyền ông bị đẻ non vì mẹ ông kinh động khi
hay tin đại hạm đội Armanda của Tây Ban Nha đang tiến vào lãnh thổ nước Anh.
''Mẹ tôi sinh ra tôi và sự hãi sợ cùng lúc'', ông thường nói vậy để ám chỉ tính
cách hay băn khoăn, lo lắng của ông. Cha ông - một mục sư quản xứ Charlton và
Wesport của Giáo hội Anh - bị buộc phải rời bỏ quê nhà để lại ba người con cho
anh trai Francis chăm sóc. Hobbes được giáo dục trong nhà thờ Westport khi lên
bốn tuổi, rồi vào học một trường tự do một thanh niên tên là Robert Latimer,
tốt nghiệp đại học Oxford làm hiệu trưởng. Hobbes là học trò xuất sắc. Năm
1603, ông được gửi đến Oxford. Tại đây, Hobbes dường như chỉ tuân theo chương
trình học tập do mình đề ra, vì ông không mấy thích thú trước lối học kinh viện
của nhà trường. Và do đó không hoàn thành chương trình đại học cho đến năm
1608, nhưng ông được tiến cử làm gia sư cho William, con trai của William Cavendish,
nam tước xứ Hardwick (và sau này là bá tước xứ Devonshire), khởi đầu một mối
quan hệ suốt đời với gia đình đó. Ông trở thành bầu bạn của chàng trai William
và hai người cùng tham gia một chuyến du lịch lớn vào năm 1610. Hobbes được
tiếp xúc với các phương pháp khoa học và phê phán của châu Âu trong chuyến đi
này, chúng trái ngược với triết học kinh viện mà ông đã học tại Oxford. Những
nỗ lực học hành kinh viện của ông lúc bấy giờ là nhằm nghiên cứu kỹ lưỡng các
tác gia văn chương Hy Lạp và La Mã cổ đại. Kết quả là vào năm 1628, ông cho ra
đời bản dịch xuất sắc tác phẩm Peloponnesian War của sử gia Hy
Lạp Thucydides (mất khoảng năm 401 tCN). Hobbes nghĩ rằng, Thucydides đã cho
thấy chính quyền dân chủ không thể tồn tại sau chiến tranh hay mang lại ổn định
và do đó không đáng ao ước.
Mặc dù ông kết thân với
những khuôn mặt văn chương như Ben Jonson và các tư tưởng gia như Francis Bacon
nhưng ông không tận tâm đi vào triết học cho đến sau năm 1629. Ông chủ
Cavendish lúc ấy là bá tước xứ Devonshire - chết vì bệnh dịch năm 1628. Bà bá
tước goá chồng liền sa thải Hobbes, nhưng ông sớm tìm được việc làm, lại là
nghề gia sư, lần này cho con trai của Sir Gervase Clifton ở Paris. Năm 1631,
ông lại được gia đình Cavendish gọi trở lại. Ông đi thăm Florence năm 1636 và
sau đó trở thành một người tham gia tranh luận thường xuyên trong các nhóm
triết học ở Paris, do Marin Mersenne tổ chức. Từ năm 1637, ông tự nhận mình là
triết gia.
Theo bạn bè của Hobbes
và nhà viết tiểu sử John Aubrey, những mối quan tâm triết lý của ông phần lớn
xuất phát từ nhà hình học Euclid. Hobbes yêu thích những chứng minh của ông ta
vì phương cách mà chúng dựa vào là suy luận lôgic để rút ra những kết luận kỳ
lạ và đôi khi có vẻ như bất hợp lý từ những tiền đề rất hợp lý và có vẻ như vô
hại. Tuy nhiên, bản thảo triết lý toàn diện lần đầu tiên của ông mãi đến năm
1640 mới được phổ biến. Tác phẩm này - nhan đề Những thành tố của luật,
tự nhiên, và chính trị - ủng hộ sự ra đời của một quốc chủ quyền lực
tuyệt đối để bảo vệ hòa bình và ổn định của cộng đồng. Vì cảm thức phản quân
chủ lúc ấy (mà sau cùng đưa đến cuộc nội chiến toàn diện và Vua Charles I bị
chém đầu), nhiều người, trong đó có các nghị viên, rất giận dữ trước nội dung
của bản thảo, và Hobbes buộc phải trốn khỏi nước Anh sang châu Âu để bảo toàn
mạng sống (ông từng khoe ông là ''một trong những người đầu tiên trốn khỏi nước
Anh''). Như đa số những người lỗi lạc tán thành chế độ quân chủ, ông trải qua
phần còn lại cuộc nội chiến ở Paris, nơi ông vui hưởng những cuộc đàm dạo triết
học với các nhà trí thức Pháp (như Gassendi và Mersenne) và các nhà tư tưởng
Anh bị lưu đày. Trong thời gian này, ông viết tác phẩm Công dân (1642),
một phiên bản bổ sung cho luận chứng của ông trong Những thành tố của
luật (được viết bằng tiếng La tinh nhưng về sau, năm 1651, xuất bản
bằng tiếng Anh dưới nhan đề Những sơ luận triết lý về chính quyền). Năm
1651, ông cho ra đời kiệt tác của mình – Leviathan - chứa đựng
luận chứng chín muồi của ông về quốc vương quyền lực tuyệt dối.
LEVIATHAN
Cuốn Leviathan ra
đời được quan nhiếp chính Oliver Cromwell lúc bấy giờ hoan nghênh vì phương
cách mà luận chứng của nó sử dụng để biện minh cho bất kỳ quyền hành chính trị
trong thực tế ngay cả khi quyền hành đó có được bằng sự phản loạn. Do dó,
Hobbes được trở về tổ quốc, không như những nhà lưu vong bảo hoàng khác (họ
phẫn nộ trước việc Hobbes hồi hương và coi như ông đã bán linh hồn cho chế độ
thanh giáo mới. Trở về, ông tiếp tục triết lý trên những lãnh vực khác bên cạnh
triết học chính trị, viết các tác phẩm triết học về luật, lịch sử, siêu hình
học và tri thức luận (bao gồm bản thể luận, phương pháp khoa học và sự tự ý),
và những đề tài trong khoa học và toán học (bao gồm quang học, hình học và sinh
lý học con người. Sau khi Vua Charles II trở lại nắm quyền, Hobbes được đặc ân
tiếp cận nhà vua thường xuyên vì sự thông minh tài tình của ông. Tuy nhiên, ông
vẫn là một nhân vật gây nhiều tranh cãi trên khắp đất nước, một mặt vì chủ
nghĩa chuyên chế chính trị và siêu hình học duy vật của ông, mặt khác vì những
quan điểm về ý chí tự do và tôn giáo của ông, mà nhiều người cho là có tính
“duy mỹ'' và dị giáo.
Luận chứng của Hobbes về
quốc vương quyền lực tuyệt đối trong mọi trước tác chính trị đều sử dụng ý
tưởng của một ''khế ước xã hội”, một ý tưởng cũng được các tư tưởng gia khác
cùng thời với ông sử dụng nhưng Hobbes đã thay đổi hoàn toàn theo những đường
hướng gây ảnh hưởng mạnh mẽ lên tư tưởng chính trị của những triết gia đến sau
như Locke, Rousseau và Kant. Theo Hobbes, hãy tưởng tượng một ''nhà nước tự
nhiên'' hiện hữu trước khi hình thành tất cả hình thời chính quyền. Trong nhà
nước này, hành vi con người sẽ không bị kiềm chế bởi luật lệ, và bởi vì Hobbes
tin rằng, loài người phần lớn đều có tính tư lợi (quan tâm đến sự bảo toàn của
riêng mình hơn mọi thứ khác), ông biện luận rằng, con người tất yếu sẽ đi đến
chỗ xung đột nhau. Cho nên, ông nói, chẳng bao lâu sau, sẽ xảy ra một cuộc
''chiến tranh của tất cả chống lại tất cả, cho nên cuộc sống của mỗi người
trong nhà nước tự nhiên này sẽ cô đơn, nghèo nàn, dơ dáy, vũ phu và thiếu
thốn''. Để loại bỏ một cuộc chiến tranh như thế và thỏa mãn ước vọng bảo toàn
của mình, Hobbes nói, con người sẽ phải dựa trên lý trí để giao ước với nhau
tạo dựng một chính quyền do quốc vương nắm quyền lực tuyệt đối điều hành, bởi
vì chỉ có quyền lực tuyệt đối mới đủ khả năng giải quyết những tranh chấp, mà
nếu không sẽ dẫn đến xung đột làm tan rã khối thịnh vượng chung và đe dọa mạng
sống của tất cả mọi người. Một luận chứng như thế phải cho thấy kiểu chính
quyền mà con người đương thời chúng ta sẽ dựa trên lý trí để tạo ra và giữ gìn,
đề phòng chúng ta rơi vào tình trạng chiến tranh tương tự như cuộc chiến tranh
từng xảy ra trong nhà nước tự nhiên. Lưu ý là Hobbes không đòi hỏi quyền hành
tối cao chỉ có dưới chế độ quân chủ chuyên chế: ông còn công nhận rằng, quyền
hành tối cao có thể được trao cho một thiểu số người, tạo nên chế độ quả đầu
hay tập đoàn trị, hoặc trao cho mọi người, để xây dựng chế độ dân chủ. Hobbes
dứt khoát ủng hộ chế độ quân chủ chuyên chế, nhưng ông cho rằng, hai hình thái
chính quyền kia cũng có thể thành công. Theo ông, cái không thể tồn tại là một
hình thái chính quyền ''hỗn hợp'' nào đó với những phân nhánh chính quyền khác
nhau nắm giữ những quyền hành chính trị khác nhau, hoặc những chính quyền mà
quyền lực phải bị giới hạn bởi hiến pháp hay bởi một khế ước giữa chính quyền
và nhân dân. Nhưng giới hạn và phân quyền như thế - Hobbes nói - sẽ chỉ dẫn tôi
xung đột không thể giải quyết được bởi quần chúng tư lợi, những người cho rằng,
để có hoà bình phải có một chủ quyền tối cao thống nhất có khả năng quyết định
mọi vấn đề có thể dẫn đến xung đột trong thể chế.
Cách sử dụng luận chứng
khế ước xã hội này của Hobbes phần lớn là do sự phản đối của ông đối với kiểu
triết lý kinh viện của nhiều người đương thời và các vị tiền bối của ông, những
người mà ông nghĩ rằng, quá thiên về đòi hỏi uy quyền hơn là lý trí, quá thiên
về sử dụng các thuật ngữ vô nghĩa và trống rỗng (như “bản thể vô chất'' hay
“thuyết đồng thể chất'' [cho rằng, máu và thịt Chúa Jesus có trong bánh mì và
rượu thánh]. Do đó, Hobbes chuyển sang khoa học, đặc biệt là hình học, như
người chỉ dẫn việc xây dựng một lý thuyết về cuộc sống đạo đức và chính trị của
chúng ta. Xuất phát từ điều mà ông cho là những tiền đề vững chắc, Hobbes tìm
cách thiết lập một luận chứng khế ước xã hội để rút ra, theo thể thức hình học,
những kết luận vững chắc về đạo đức và chính trị theo cách bắt phải tán thành
ngay cả đối với những kẻ lưỡng lự trước những kết luận như thế. Sự xác tín của
Hobbes vào sức mạnh lý trí đưa chân lý vào những vấn đề đạo đức và chính trị đã
biến ông thành một nhà tư tưởng của Thời kỳ ánh sáng, mặc dù, thật nực cười khi
ông từng nghĩ rằng, chính vì lý tính trong bất kỳ cộng đồng người nào sẽ thất
bại triền miên nên hòa bình phải được đảm bảo bằng cách trao cho nhà cai trị
quyền lực tuyệt đối.
Luận chứng của Hobbes có
thể chấp nhận không? Để tạo ra một quốc vương chuyên chế, Hobbes nói rằng, mọi
người phải đồng ý với nhau ''chuyển nhượng'' ''quyền hạn đối với mọi thứ'' của
mình cho quốc vương, bằng cách ấy, họ ''giao quyền'' cho quốc vương cai trị
cộng đồng này. Nhưng liệu những con người vốn hết sức bảo vệ quyền tự tôn của
mình trên hết mọi thứ có thể tỉnh trí giao nộp mọi quyền hạn của mình cho người
khác không? Không chút ngần ngại, Hobbes so sánh thần dân với nô lệ và quốc
vương với chủ. Nhưng một ''tình trạng nô dịch'' chính trị tự nguyện như thế có
hiện hữu thậm chí trong tâm lý đối với mọi người như Hobbes mô tả không?
Tóm lại, đối với Hobbes,
con người, về mặt lý trí, muốn được sống cuộc sống tự nhiên của mình trong hòa
bình và an ninh. Để đạt được điều đó, họ phải cùng nhau đến những thành phố hay
quốc gia có quy mô khả dĩ ngăn chặn được những cuộc tấn công của các cộng đồng
người khác. Nhưng khi mọi người tụ họp với nhau trong một cộng đồng lớn như thế
luôn luôn sẽ có một số người không thể tin cậy được, do đó cần phải thành lập
một chính quyền có quyền lập pháp và thúc đẩy thi hành luật. Chính quyền này
vừa có quyền hạn điều hành vừa có sức mạnh để thực thi việc đó từ sự đồng thuận
của những người bị trị, phải coi sự an toàn là nhiệm vụ chủ yêu của mình. Chừng
nào chính quyền còn đem lại sự an toàn này, các công dân buộc phải tuân thủ
luật pháp của nhà nước trong mọi phương diện của đời sống. Như thế, lý tính của
việc tìm kiếm sự an toàn lâu dài đòi hỏi tìm kiếm hòa bình; và đến lượt mình,
nó đòi hỏi thiết lập một nhà nước có đủ sức mạnh để giữ gìn hoà bình. Bất kỳ
điều gì đe dọa sự ổn định của nhà nước đều phải được ngăn chặn.
Trong vấn đề thực hành,
Hobbes rất coi trọng vấn đề Thượng Đế và tôn giáo, vì ông nghĩ rằng, Thượng Đế
và tôn giáo đem đến những động cơ mạnh mẽ nhất cho hành động. Phân nửa cuốn Leviathan được
dành để cố gắng chỉ ra rằng, những quan điểm đạo đức và chính trị của ông được Kinh
thánh hỗ trợ, và để lật đổ những quan điểm tôn giáo có thể đưa đến nội
chiến. Nhưng chấp nhận sự trung thực của những quan điểm tôn giáo của Hobbes
không đòi hỏi phải nghĩ rằng, Hobbes coi Thượng Đế là nền tảng của đạo đức. Ông
dứt khoát phủ nhận rằng, những người theo thuyết vô thần và các nhà hữu thân
đều tuân theo những mệnh lệnh của Thượng Đế, nhưng ông không bao giờ phủ nhận
rằng, họ đều tuân theo những luật lệ của tự nhiên hay của nhà nước dân sự. Một
khi người ta công nhận rằng, đối với Hobbes, bản thân lý trí là người dẫn đường
đến hạnh kiểm mà mọi người đều theo, thì tuyệt đối không cần có Thượng Đế. Vì
trong lý thuyết đạo đức và chính trị của ông, không có gì Thượng Đế có thể làm
mà lý trí không làm trước rồi.
TÁC PHẨM CHÍNH
De Cive (1642; Công dân)
The Philosophical
Rudiments of Covernment (1651; Những sơ luận triết lý về chính quyền).
Leviathan (1660)
(Trích từ tác phẩm 101
Triết gia, Mai Sơn biên soạn)
Đăng ký:
Bài đăng (Atom)